İçindekiler
Ruhsal durum muayenesi (RDM), hastanın görüşme anındaki ruhsal işlevlerinin sistematik biçimde gözlenmesi ve kayda geçirilmesidir. Fizik muayenedeki baştan ayağa değerlendirmenin ruh sağlığındaki karşılığı gibi düşünebilirsiniz. Tanı koymaz; o anın ayrıntılı bir fotoğrafını çeker.
Anamnez hastanın geçmişini anlatır, RDM ise şimdiki durumu. Bu nedenle aynı hastada gün içinde bile farklı bulgular elde edilebilir. Hemşire açısından RDM; hemşirelik tanılarını belirlemek, intihar ve şiddet riskini fark etmek, tedaviye yanıtı izlemek ve ekibe ortak bir dille bilgi aktarmak için temel araçtır.
Muayeneye başlamadan önce
RDM çoğu zaman ayrı bir "test" olarak değil, görüşmenin içine yayılmış gözlemler olarak yapılır. Hasta odaya girdiği andan itibaren veri toplamaya başlarsınız.
- Sessiz, mahremiyeti korunan bir ortam seçin.
- Güvenliği unutmayın: Ajite bir hastayla görüşürken kapıya yakın oturun, aranızda engel bırakmayın ama mesafeyi koruyun.
- Kendinizi tanıtın ve görüşmenin amacını kısaca açıklayın.
- Açık uçlu sorularla başlayın, gerektiğinde daha yapılandırılmış sorulara geçin.
- Kayıtta yorum yerine gözlem yazın; mümkünse hastanın kendi cümlelerini tırnak içinde aktarın.
1. Genel görünüm ve davranış
Bu bölüm, hastayı ilk gördüğünüz andan itibaren dolar. Değerlendirilecek başlıca noktalar:
- Dış görünüm: Yaşına uygun görünüp görünmediği, öz bakımı, giyimin mevsime ve ortama uygunluğu, hijyen.
- Psikomotor etkinlik: Huzursuzluk (ajitasyon), yavaşlama (retardasyon), tikler, tekrarlayıcı hareketler, katatonik bulgular.
- Göz teması ve görüşmeye tutum: İş birliğine açık, kayıtsız, düşmanca, şüpheci, aşırı yakın vb.
- Konuşma: Hızı, miktarı, tonu, akıcılığı. Kesilmesi zor, hızlı ve bol konuşmaya "basınçlı konuşma" denir.
Örnek bulgu: Yaşından büyük görünen, saçları taranmamış, kıyafetleri lekeli hasta. Göz teması az, sorulara kısa ve gecikmeli yanıt veriyor, psikomotor yavaşlama gözleniyor.
2. Bilinç
Bilinç, hastanın çevresinin farkında olma ve uyaranlara yanıt verme düzeyidir. Kayıtlarda genellikle "bilinç açık", "uykuya eğilimli", "stupor" ve "koma" gibi basamaklar kullanılır. Ruh sağlığı açısından en önemli tablo, dalgalanan bilinç düzeyi ve dikkat bozukluğuyla seyreden deliryumdur.
Örnek bulgu: Görüşme sırasında zaman zaman gözleri kapanıyor, seslenince açılıyor ancak soruyu takip edemiyor. Bulgular akşam saatlerinde belirginleşiyor.
Deliryum gün içinde dalgalandığı için tek bir değerlendirme yanıltıcı olabilir. Şüphelendiğinizde farklı saatlerde tekrar gözlem yapın ve hekime bildirin; çünkü altta yatan tıbbi bir neden olabilir.
3. Yönelim (oryantasyon)
Yönelim üç alanda sorgulanır: zaman, yer ve kişi. Genel kural olarak önce zaman yönelimi bozulur, kişi yönelimi ise en son kaybedilir.
- Zaman: Gün, ay, yıl, günün hangi bölümü olduğu.
- Yer: Nerede bulunduğu, hangi şehirde olduğu.
- Kişi: Kendi kimliği ve çevresindeki kişileri tanıması.
Örnek bulgu: Hasta yılı yanlış söylüyor ve sabah olduğunu düşünüyor (akşam saatleri). Hastanede olduğunu ve kızını tanıyor. Kayıt: "Zaman yönelimi bozuk, yer ve kişi yönelimi korunmuş."
4. Dikkat ve konsantrasyon
Dikkat, zihni bir uyarana yöneltme ve orada tutabilme yeteneğidir. Basit testlerle değerlendirilir:
- 100'den geriye doğru 7'şer çıkarma
- Haftanın günlerini veya yılın aylarını tersten sayma
- Beş harfli bir kelimeyi tersten heceleme
Dikkatin çevredeki önemsiz uyaranlara kolayca kayması "distraktibilite" olarak adlandırılır ve özellikle mani döneminde belirgindir.
Örnek bulgu: Geriye doğru çıkarmada iki işlemden sonra durup koridordaki seslere yöneliyor, soruyu tekrar sormak gerekiyor.
5. Bellek
Bellek üç başlıkta incelenir:
- Anlık bellek (kayıt): Söylenen üç kelimeyi hemen tekrar edebilmesi.
- Yakın bellek: Birkaç dakika sonra aynı kelimeleri hatırlaması, son günlerde olanları anlatabilmesi.
- Uzak bellek: Yıllar önceki yaşam olaylarını, doğum yeri ve okulu gibi bilgileri hatırlaması.
Bellek boşluklarının farkında olmadan uydurma bilgilerle doldurulmasına konfabulasyon denir. Bu bir yalan söyleme davranışı değildir; hasta anlattığına inanır.
Örnek bulgu: Üç kelimeyi hemen tekrarlıyor, beş dakika sonra yalnızca birini hatırlıyor. Çocukluk anılarını ayrıntılı anlatıyor. Yakın bellek bozuk, uzak bellek korunmuş.
6. Düşünce
Düşünce iki ayrı başlıkta değerlendirilir: Düşüncenin nasıl aktığı (biçim ve akış) ve ne hakkında olduğu (içerik).
Düşünce akışı ve biçimi
- Çevresellik: Gereksiz ayrıntılarla dolu ama sonunda hedefe ulaşan anlatım.
- Teğetsellik: Konudan uzaklaşan ve asıl hedefe hiç dönmeyen anlatım.
- Çağrışımlarda dağınıklık: Düşünceler arasında mantıksal bağın kaybolması.
- Fikir uçuşması: Hızla bir konudan diğerine atlama; geçişler genellikle ses benzerliği ya da yüzeysel çağrışımlarla olur.
- Düşünce blokajı: Konuşmanın aniden durması, hastanın ne söylediğini unutması.
- Perseverasyon: Konu değişse de aynı kelime ya da fikre dönme.
- Neolojizm: Hastanın kendine özgü yeni kelimeler türetmesi.
Düşünce içeriği
Burada sanrılar, obsesyonlar, aşırı değerli düşünceler, fobiler ve özellikle intihar ya da başkasına zarar verme düşünceleri sorgulanır. Sık görülen sanrı türleri; kötülük görme (perseküsyon), büyüklük, alınma (referans), kontrol edilme, hiçlik (nihilistik) ve bedensel (somatik) sanrılardır.
Örnek bulgu: "Komşularım evime kamera yerleştirdi, beni zehirlemeye çalışıyorlar" diyor; aksini gösteren kanıtlara rağmen inancını değiştirmiyor. Kötülük görme sanrısı mevcut.
İntihar düşüncesini doğrudan sormak riski artırmaz; tersine, hastanın bu konuyu konuşabilmesine olanak tanır. "Hiç yaşamınıza son vermeyi düşündüğünüz oldu mu?" gibi açık bir soru kullanın. Plan, yöntem ve araçlara erişim sorgulanmalı, olumlu yanıt ekibe hemen bildirilmelidir.
7. Algı
Algı bozuklukları, duyular aracılığıyla elde edilen bilginin bozulmasıdır.
- Varsanı (halüsinasyon): Ortada gerçek bir uyaran yokken algılama. İşitsel varsanılar psikotik bozukluklarda en sık görülen türdür. Görsel, koku ve tat varsanıları ise deliryum, madde kullanımı ve nörolojik nedenleri de akla getirmelidir.
- Yanılsama (illüzyon): Gerçek bir uyaranın yanlış algılanması.
- Depersonalizasyon: Kişinin kendine yabancılaşması, kendini dışarıdan izliyormuş gibi hissetmesi.
- Derealizasyon: Çevrenin gerçek dışı, değişmiş algılanması.
Örnek bulgu: Hasta, kendisine "pencereden atla" diyen bir erkek sesi duyduğunu söylüyor. Emir veren işitsel varsanı; güvenlik açısından ekibe ve hekime hemen bildirilmeli.
8. Duygudurum ve duygulanım
Bu iki kavram sınavlarda sıkça karıştırılır.
- Duygudurum: Hastanın kendi ifade ettiği, süreklilik gösteren genel duygusal hal. Bir benzetmeyle "iklim".
- Duygulanım: Görüşme sırasında sizin gözlediğiniz, anlık duygusal ifade. Benzetmeyle "hava durumu".
Duygulanım; yoğunluğuna göre kısıtlı, küntleşmiş ya da donuk; değişkenliğine göre labil; içerikle ilişkisine göre uygun (uyumlu) ya da uygunsuz (uyumsuz) olarak tanımlanır.
Örnek bulgu: Duygudurumunu "içim kapkara" diye tanımlıyor. Duygulanımı kısıtlı ve depresif, kaybından söz ederken gözleri doluyor; duygulanım konuşma içeriğiyle uyumlu.
Uygunsuz duygulanıma örnek olarak annesinin ölümünü gülerek anlatan bir hasta verilebilir.
9. İçgörü
İçgörü, hastanın hasta olduğunun, belirtilerinin ve tedaviye ihtiyacının farkında olma derecesidir. Genellikle "tam", "kısmi" ya da "yok" şeklinde kaydedilir. İçgörünün az olması tedavi uyumunu doğrudan etkiler; bu nedenle hemşirelik girişimleri ve hasta eğitimi planlanırken mutlaka hesaba katılmalıdır.
Örnek bulgu: "Ben hasta değilim, beni buraya ailem zorla getirdi, ilaç kullanmama gerek yok" diyor. İçgörü yok.
10. Yargılama
Yargılama, durumları değerlendirip uygun davranışı seçebilme yeteneğidir. Bazen "Sokakta adresi yazılı, pullu bir zarf bulsanız ne yaparsınız?" gibi varsayımsal sorular kullanılır. Ancak hastanın gerçek yaşamdaki kararları (son haftalarda yaptığı harcamalar, riskli davranışlar) bu tür test sorularından çok daha değerli bilgi verir.
Örnek bulgu: Son bir haftada birikimlerinin tamamını tanımadığı kişilere dağıttığı öğreniliyor; bunu "herkes zengin olmalı" diye açıklıyor. Yargılama bozuk.
Sık karıştırılan terimler
| Terim | Kısa tanım | Ayırt edici nokta |
|---|---|---|
| Varsanı | Uyaran yokken algılama | Ortada gerçek bir uyaran yoktur |
| Yanılsama | Gerçek uyaranın yanlış algılanması | Uyaran vardır, yorum hatalıdır (perdeyi insan sanmak) |
| Sanrı | Sarsılmaz, gerçek dışı inanç | Algı değil, düşünce içeriği bozukluğudur |
| Obsesyon | İstem dışı, rahatsız edici düşünce | Kişi düşüncenin kendisine ait ve anlamsız olduğunu bilir |
| Aşırı değerli düşünce | Yoğun duygu yüklü, abartılı inanç | Sanrı kadar sarsılmaz değildir |
| Konfabulasyon | Bellek boşluğunu uydurma bilgiyle doldurma | Bilinçli bir yalan değildir |
| Çevresellik | Ayrıntılı ama hedefe ulaşan anlatım | Sonunda soruya yanıt verilir |
| Teğetsellik | Hedefe hiç ulaşmayan anlatım | Soruya yanıt verilmez |
| Duygudurum | Hastanın bildirdiği süreğen duygu | Öznel veri |
| Duygulanım | Gözlenen anlık duygu ifadesi | Nesnel veri |
| Depersonalizasyon | Kendine yabancılaşma | Odak kişinin kendisidir |
| Derealizasyon | Çevrenin gerçek dışı algılanması | Odak çevredir |
Kısa bir kayıt örneği
RDM kaydı kısa, nesnel ve sıralı olmalıdır. Örnek:
"45 yaşında kadın hasta. Yaşında görünüyor, öz bakımı azalmış. Bilinç açık, zaman, yer ve kişi yönelimi tam. Dikkat dağınık, geriye çıkarmayı tamamlayamıyor. Yakın bellek hafif bozuk. Düşünce akışı yavaş; içerikte değersizlik düşünceleri ve 'ölsem kimse fark etmez' şeklinde pasif ölüm düşünceleri var, intihar planı olmadığını ifade ediyor. Algı bozukluğu saptanmadı. Duygudurumu 'umutsuz', duygulanımı kısıtlı ve uyumlu. İçgörü kısmi, yargılama korunmuş."
Bu kayıt, bir sonraki vardiyadaki hemşirenin hastanın durumundaki değişimi kolayca fark etmesini sağlar.
Sınavda dikkat: Varsanı bir algı, sanrı bir düşünce içeriği bozukluğudur. Duygudurum hastanın söylediği (öznel), duygulanım sizin gözlediğiniz (nesnel) duygusal ifadedir. Yönelimde önce zaman, en son kişi bozulur. Emir veren sesler ve intihar düşünceleri her zaman güvenlik önceliğidir.
Ruh Sağlığı ve Psikiyatri Hemşireliği: diğer notlar
Terapötik İletişim Teknikleri: Örnek Diyaloglarla Doğru ve Yanlış Yaklaşımlar
Terapötik ve terapötik olmayan iletişim tekniklerini hasta ile hemşire arasında geçen kısa örnek diyaloglar üzerinden öğrenin.
Savunma Mekanizmaları: Tanımlar, Klinik Örnekler ve Karşılaştırma Tablosu
En sık sorulan savunma mekanizmalarının tanımları, hastane ve günlük yaşamdan örnekler ve birbirine karıştırılan çiftlerin farkları.