Savunma Mekanizmaları: Tanımlar, Klinik Örnekler ve Karşılaştırma Tablosu

En sık sorulan savunma mekanizmalarının tanımları, hastane ve günlük yaşamdan örnekler ve birbirine karıştırılan çiftlerin farkları.

İçindekiler
  1. Neden hemşire için önemli?
  2. Olgunluk düzeyine göre gruplama
  3. Savunma mekanizmaları tablosu
  4. Sık karıştırılan çiftler
  5. Hemşirelik yaklaşımı
  6. Örnek vaka

İnsan zihni, kaygı yaratan düşünce, duygu ve dürtülerle baş etmek için çeşitli yollar kullanır. Savunma mekanizmaları, benliği (egoyu) aşırı kaygıdan korumak için çoğunlukla bilinç dışında devreye giren psikolojik süreçlerdir. Kavram psikanalitik kuramdan gelir ve sonraki kuramcılar tarafından ayrıntılı biçimde sınıflandırılmıştır.

Savunma mekanizmaları kendi başına "hastalıklı" değildir. Herkes zaman zaman kullanır ve çoğu durumda kişinin günlük yaşamını sürdürmesine yardım eder. Sorun; bir mekanizmanın aşırı, katı ya da gerçeği bozacak düzeyde kullanılması ve kişinin işlevselliğini engellemesidir.

Neden hemşire için önemli?

Hastalık, ameliyat, kayıp ve hastaneye yatış kaygıyı artıran durumlardır. Bu nedenle savunma mekanizmaları klinikte her gün karşınıza çıkar:

  • Kötü bir tanıyı öğrendikten sonra tedaviyi reddeden hasta,
  • Hemşireye bağırıp asıl öfkesini hastalığına duyan yakın,
  • Ağır bir ameliyat öncesinde sürekli şaka yapan genç hasta.

Bu davranışları savunma mekanizması olarak tanımak, hastayı "zor hasta" diye etiketlemek yerine onun kaygısını anlamanızı ve bakımı buna göre planlamanızı sağlar.

Olgunluk düzeyine göre gruplama

Bazı kuramcılar savunma mekanizmalarını olgunluk düzeyine göre sıralar. Kaynaklar arasında gruplama ve adlandırma farklılıkları olsa da genel çerçeve şöyledir:

  • Olgun mekanizmalar: Yüceltme, mizah, diğerkâmlık, öngörü, baskılama. Uyum sağlayıcıdır.
  • Nevrotik mekanizmalar: Bastırma, yer değiştirme, karşıt tepki oluşturma, mantığa bürünme, entelektüalizasyon, yalıtma, yapma-bozma.
  • İlkel (immatür) mekanizmalar: Yansıtma, eyleme vurma, gerileme, bölme, fantezi.
  • Gerçeği ağır biçimde bozan mekanizmalar: Psikotik düzeyde inkâr ve çarpıtma.

Savunma mekanizmaları tablosu

Mekanizma Tanım Örnek
Bastırma Kaygı veren düşünce ya da anının bilinç dışına itilmesi Çocukken yaşadığı kazayı hiç hatırlamayan yetişkin
Baskılama Rahatsız edici düşüncenin bilinçli olarak bir süre ertelenmesi "Sınav bitene kadar ayrılığı düşünmeyeceğim" diyen öğrenci
İnkâr Açık bir gerçeğin farkında olmayı reddetme Miyokard enfarktüsü geçiren hastanın "hazımsızlık" deyip yataktan kalkmak istemesi
Yansıtma Kabul edilemeyen duygu ya da dürtüyü başkasına yükleme Hemşireye kızgın olan hastanın "Siz bana düşmansınız" demesi
Yer değiştirme Duygunun asıl kaynağından daha az tehdit edici bir hedefe yönlendirilmesi Doktora kızgın olan hastanın tepsisini yere atması
Karşıt tepki oluşturma Kabul edilemeyen duygunun tam tersi biçimde, abartılı davranma Çocuğunu istemeyen annenin aşırı koruyucu davranması
Mantığa bürünme Davranışa kabul edilebilir ama gerçek olmayan gerekçe bulma Sınavda başarısız olan öğrencinin "Hoca zaten kimseyi geçirmiyor" demesi
Entelektüalizasyon Duygudan kaçmak için olayı soyut ve bilgi düzeyinde ele alma Kanser tanısı alan hastanın yalnızca hücre biyolojisini konuşması
Gerileme Stres altında daha erken gelişim dönemine ait davranışlara dönme Kardeşi doğunca altını ıslatmaya başlayan dört yaşındaki çocuk
Yüceltme Kabul edilemeyen dürtüyü toplumca değer verilen bir etkinliğe yönlendirme Öfkesini boks antrenmanına aktaran genç
Ödünleme (telafi) Bir alandaki yetersizliği başka bir alanda üstün olarak kapatma Sporda başarısız olan öğrencinin derslere yoğunlaşması
Özdeşim Hayran olunan birinin özelliklerini benimseme Hemşirelik öğrencisinin örnek aldığı hemşire gibi konuşup davranması
İçe atım Başkasına ait değer ya da duyguları kendine mal etme Kaybettiği eşinin yargılayıcı sesini içinde duyan dul kadın
Yalıtma Olayı hatırlayıp ona bağlı duyguyu ayırma Ağır bir kazayı hiçbir duygu göstermeden anlatan hasta
Yapma-bozma Kabul edilemeyen bir düşünce ya da davranışı simgesel bir eylemle "silme" Eşine bağırdıktan sonra çiçek alan adam
Bölme Kişileri tamamen iyi ya da tamamen kötü olarak görme "Gece hemşiresi melek, gündüz hemşiresi berbat" diyen hasta
Dönüştürme Psikolojik çatışmanın bedensel belirtiye dönüşmesi Ağır bir tartışmanın ardından organik neden olmadan kolunu oynatamayan kişi
Disosiyasyon Bilinç, bellek ya da kimlik bütünlüğünden geçici kopma Travma sonrası olay anını hiç hatırlamayan kişi
Eyleme vurma Duyguyu sözle ifade etmek yerine dürtüsel davranışla dışa vurma Taburculuğu ertelenince odayı terk edip sigara içmeye giden hasta
Fantezi Hayal kurarak doyumsuzluktan kaçma Yalnızlığını ünlü biri olduğu hayallerle dolduran genç
Mizah Zor bir durumu şakayla yumuşatma, gerçeği kaybetmeden Ameliyat öncesi "En azından diyet yapmama gerek kalmadı" diyen hasta
Diğerkâmlık Başkalarına yardım ederek kendi kaygısını hafifletme Kanser tedavisini tamamlayıp destek grubunda gönüllü olan hasta
Öngörü Gelecekteki zorluğa gerçekçi biçimde hazırlanma Ameliyattan önce iyileşme sürecini planlayan hasta

Sık karıştırılan çiftler

Bastırma ve baskılama

Bastırma bilinç dışıdır; kişi bastırdığını bilmez. Baskılama ise bilinçlidir; kişi düşünceyi bilerek erteler. Bu nedenle bazı kaynaklar baskılamayı gerçek bir savunma mekanizmasından çok bir baş etme yolu olarak değerlendirir.

Yansıtma ve yer değiştirme

Yansıtmada duygu başkasına "ait" gösterilir ("O bana kızgın"). Yer değiştirmede duygu kişinin kendisinde kalır ama hedef değişir ("Doktora kızgınım, hemşireye bağırıyorum").

Mantığa bürünme ve entelektüalizasyon

Mantığa bürünmede amaç bir davranışı haklı göstermektir. Entelektüalizasyonda ise amaç, duygudan uzak durmak için olayı bilgiye dönüştürmektir.

Yüceltme ve yer değiştirme

İkisinde de enerji başka bir yöne kanalize edilir. Yüceltmede yeni hedef toplumca kabul gören, yapıcı bir etkinliktir; yer değiştirmede ise genellikle daha zayıf bir kişi ya da nesnedir.

Karşıt tepki oluşturma ve inkâr

İnkârda gerçeğin kendisi yok sayılır. Karşıt tepki oluşturmada kişi duygusunu kabul etmez ve tam tersini abartılı biçimde sergiler.

Özdeşim ve içe atım

Özdeşimde kişi bilinçli ya da bilinç dışı olarak başkasının özelliklerini benimser ve bu genellikle uyum sağlayıcıdır. İçe atım daha derin bir süreçtir; başkasının değerleri benliğin parçası haline gelir ve yasla ya da depresyonla ilişkilendirilebilir.

Hemşirelik yaklaşımı

  • Savunmayı zorla yıkmayın. Özellikle inkâr, hastanın kaldıramayacağı bir gerçekle karşılaşmasını geciktiren koruyucu bir kalkan olabilir. Kalkanı aniden kaldırmak kaygıyı artırır.
  • Güvenliği önceleyin. İnkâr tedaviyi reddetme ya da tehlikeli davranışa yol açıyorsa durumu ekibe bildirin ve hastanın güvenliğini sağlayın.
  • Duyguyu ifade etmeye alan açın. Yansıtma ya da yer değiştirmeyle gelen öfkeyi kişisel algılamayın; "Bugün size zor geçmiş gibi görünüyor" gibi bir yansıtma çoğu zaman gerginliği azaltır.
  • Uyum sağlayıcı mekanizmaları destekleyin. Mizah, yüceltme ve diğerkâmlık hastanın güçlü yanlarıdır.
  • Bölmeye karşı ekip tutarlılığı sağlayın. Hastanın ekip üyelerini "iyi" ve "kötü" olarak ayırdığı durumlarda kurallar ve yaklaşım tüm ekip tarafından aynı biçimde uygulanmalıdır.
  • Kendi savunmalarınızı fark edin. Zor bir hastadan kaçmak ya da ölüm konusunu sürekli tıbbi terimlerle konuşmak, sağlık çalışanının da savunma kullanıyor olabileceğini gösterir.

Örnek vaka

Elli iki yaşındaki bir erkek hasta, akciğer kanseri tanısı aldıktan sonraki günlerde sigara içmeyi sürdürüyor ve "Dedem doksan yaşına kadar içti, bana bir şey olmaz" diyor. Aynı zamanda tedavi seçenekleri hakkındaki her konuşmayı bilimsel makaleler ve istatistikler üzerinden yürütüyor, ama ailesinin nasıl etkileneceği sorulduğunda konuyu değiştiriyor.

Bu tabloda gerçeği küçümseyen bir inkâr öğesi, davranışını haklı gösteren mantığa bürünme ve duygudan uzak durmak için entelektüalizasyon birlikte görülmektedir. Hemşirenin hedefi bu savunmaları "çürütmek" değil, hastanın kaygısını güvenli bir ortamda adım adım konuşabilmesine yardım etmektir.

Akılda tut: Savunma mekanizmaları çoğunlukla bilinç dışıdır; baskılama bilinçli olmasıyla ayrılır. Yansıtmada duygu başkasına yüklenir, yer değiştirmede hedef değişir. Yüceltme en olgun mekanizmalardandır. Klinikte amaç savunmayı yıkmak değil, hastanın kaygısını anlamak ve güvenliğini korumaktır.

Ruh Sağlığı ve Psikiyatri Hemşireliği: diğer notlar