Hemşirelik süreci, hemşirenin bakımı rastgele değil, bilimsel bir problem çözme yöntemiyle planlamasını sağlayan sistematik bir çerçevedir. Hasta bireyin sağlık durumunu değerlendirmekten başlar, sorunları adlandırır, hedef koyar, girişimleri uygular ve sonuçları değerlendirir.
Süreç doğrusal değil döngüseldir. Değerlendirme adımında elde edilen bilgi yeniden tanılamaya döner ve plan gerektikçe güncellenir. Bakım planı yazmak ilk başta zahmetli görünse de bir kez mantığını kavradığınızda klinikteki düşünme biçiminiz de değişir.
Beş adım
1. Tanılama (veri toplama)
Sürecin temelidir. Eksik ya da hatalı veri, hatalı tanıya ve gereksiz girişimlere yol açar.
- Öznel (subjektif) veri: Hastanın kendi ifadeleri. "Karnım çok ağrıyor", "Gece uyuyamadım."
- Nesnel (objektif) veri: Gözlem, ölçüm ve muayeneyle elde edilenler. Kan basıncı, yara görünümü, laboratuvar sonuçları.
- Birincil kaynak: Hastanın kendisi.
- İkincil kaynaklar: Aile, hasta dosyası, diğer sağlık çalışanları.
Veri toplama yöntemleri görüşme, gözlem ve fizik muayenedir. Verileri düzenlemek için fonksiyonel sağlık örüntüleri ya da temel gereksinim modelleri gibi çerçeveler kullanılabilir. Önemli olan, verilerin doğrulanması ve kümelenmesidir: Birbiriyle ilişkili belirtileri bir araya getirdiğinizde tanı kendiliğinden belirginleşir.
2. Hemşirelik tanısı
Hemşirelik tanısı, bireyin sağlık sorunlarına ya da yaşam süreçlerine verdiği yanıtla ilgili klinik bir yargıdır. Tıbbi tanı hastalığı adlandırır; hemşirelik tanısı ise hastanın o hastalığa verdiği yanıtı ve hemşirenin bağımsız olarak müdahale edebileceği alanı tanımlar.
Örneğin "pnömoni" tıbbi bir tanıdır; "etkisiz hava yolu temizliği" ise bir hemşirelik tanısıdır.
NANDA-I sınıflamasında başlıca tanı türleri şunlardır:
- Problem odaklı tanı: Şu anda var olan bir sorun.
- Risk tanısı: Henüz gelişmemiş ama risk faktörleri nedeniyle gelişebilecek sorun.
- Sağlığı geliştirme tanısı: Bireyin sağlığını iyileştirme isteği ve hazır oluşu.
- Sendrom tanısı: Birlikte görülen bir tanı kümesi.
3. Planlama
Planlamada önce öncelikler belirlenir. Hava yolu, solunum ve dolaşımla ilgili sorunlar ile hasta güvenliğini tehdit eden durumlar her zaman öne alınır. Temel gereksinimler hiyerarşisi de önceliklendirmede sıkça kullanılan bir yaklaşımdır.
Ardından her tanı için hasta odaklı amaçlar ve ölçülebilir hedefler yazılır, girişimler gerekçeleriyle birlikte seçilir.
4. Uygulama
Planlanan girişimlerin hayata geçirildiği adımdır. Girişimler üç grupta incelenir:
- Bağımsız girişimler: Hemşirenin kendi bilgi ve yetkisiyle yaptığı uygulamalar. Pozisyon verme, hasta eğitimi, derin solunum egzersizi öğretme.
- Bağımlı girişimler: Hekim istemine dayanan uygulamalar. İlaç uygulama, istemde belirtilen sıvı tedavisi.
- İş birliği gerektiren girişimler: Diyetisyen, fizyoterapist gibi ekip üyeleriyle birlikte yürütülen uygulamalar.
Uygulama sırasında hastanın yanıtı sürekli izlenir ve yapılan her şey zamanıyla birlikte kaydedilir.
5. Değerlendirme
Hedefe ulaşılıp ulaşılmadığı, hedefte belirtilen ölçütlerle karşılaştırılarak değerlendirilir. Sonuç genellikle üç biçimde ifade edilir: amaca ulaşıldı, kısmen ulaşıldı ya da ulaşılamadı. Ulaşılamadıysa veri toplama, tanı, hedef ve girişimler yeniden gözden geçirilir.
PES formatında tanı yazımı
PES formatı, problem odaklı bir hemşirelik tanısını eksiksiz yazmanın en yaygın yoludur. Problem odaklı bir hemşirelik tanısı üç bileşenden oluşur:
- P (Problem): NANDA-I tanı etiketi. Örnek: Akut ağrı.
- E (Etiyoloji): İlişkili faktörler; sorunun nedeni ya da katkıda bulunan etmenler. Örnek: Cerrahi insizyon.
- S (Semptom ve bulgular): Tanımlayıcı özellikler; tanıyı destekleyen veriler. Örnek: Ağrıyı 0-10 ölçeğinde 7 olarak ifade etmesi, yüz buruşturma.
Türkçe yazımda genellikle şu kalıp kullanılır:
[Problem], [etiyoloji] ile ilişkili, [semptomlar] ile kendini gösteren.
Örnek: "Cerrahi insizyon ile ilişkili, ağrıyı 0-10 ölçeğinde 7 olarak ifade etme, yüz buruşturma ve insizyon bölgesini koruma davranışı ile kendini gösteren akut ağrı."
Risk tanılarında henüz semptom yoktur; bu nedenle yalnızca problem ve risk faktörleri yazılır: "İnvaziv işlem (periferik venöz kateter) ile ilişkili enfeksiyon riski."
NANDA-I'nin farklı baskılarında bazı tanı etiketlerinin ve yardımcı terimlerin (ilişkili faktörler, risk faktörleri, risk altındaki popülasyonlar, ilişkili durumlar) değiştiğini unutmayın. Okulunuzun ve kurumunuzun kullandığı baskıyı temel alın.
Sık yapılan yazım hataları
- Tıbbi tanıyı etiyoloji olarak yazmak: "Pnömoni ile ilişkili..." yerine hemşirenin müdahale edebileceği bir neden yazılmalıdır: "Bronşlarda artmış ve koyu sekresyon ile ilişkili..."
- Gereksinimi tanı gibi yazmak: "Hastanın ağrı kesiciye ihtiyacı var" bir tanı değil, bir girişim önerisidir.
- Hukuki açıdan sorunlu ifadeler: "Hemşirenin pozisyonu geç değiştirmesi ile ilişkili..." gibi suçlayıcı etiyolojiler yazılmaz.
- Semptomu etiyoloji olarak yazmak: "Ağlama ile ilişkili kaygı" ters bir mantıktır; ağlama kaygının bulgusudur.
SMART amaç ve hedefler
Hedefler hastanın ne yapacağını ya da ne göstereceğini tanımlar; hemşirenin ne yapacağını değil. İyi bir hedef SMART ölçütlerini karşılar:
- S - Özgül: Tek ve net bir davranışı tanımlar.
- M - Ölçülebilir: Ölçek, sayı ya da gözlenebilir bir davranış içerir.
- A - Ulaşılabilir: Hastanın durumuna göre gerçekleştirilebilir.
- R - Gerçekçi ve ilgili: Tanıyla doğrudan bağlantılıdır.
- T - Zamanlı: Ne zamana kadar gerçekleşeceğini belirtir.
Zayıf hedef: "Hastanın ağrısı azalacak."
Güçlü hedef: "Hasta 24 saat içinde ağrısını 0-10 sayısal ölçekte 3 ve altında olarak ifade edecek."
Örnek bakım planı
Vaka: 58 yaşında kadın hasta, açık kolesistektomi sonrası 1. gün. Ağrısını 0-10 ölçeğinde 7 olarak ifade ediyor, yüzünü buruşturuyor, derin nefes almaktan ve öksürmekten kaçınıyor, insizyon bölgesini eliyle koruyor. Yaşam bulguları kurum sınırları içinde, solunum yüzeysel. Hekim istemiyle düzenli aralıklarla analjezik tedavisi mevcut.
| Bölüm | İçerik |
|---|---|
| Öznel veri | "Kıpırdayınca karnım bıçak gibi kesiliyor." |
| Nesnel veri | Ağrı 7/10, yüz buruşturma, insizyonu koruma, yüzeysel solunum, öksürmekten kaçınma |
| Hemşirelik tanısı | Cerrahi insizyon ile ilişkili, ağrıyı 7/10 olarak ifade etme, yüz buruşturma ve koruma davranışı ile kendini gösteren akut ağrı |
| Amaç | Hastanın ağrısının kontrol altına alınması |
| Hedef 1 | Hasta 24 saat içinde ağrısını 3/10 ve altında olarak ifade edecek |
| Hedef 2 | Hasta 24 saat içinde insizyonu yastıkla destekleyerek saatte en az bir kez derin solunum ve öksürük egzersizi yapacak |
| Girişim 1 | Ağrıyı yeri, niteliği ve şiddetiyle düzenli aralıklarla aynı ölçekle değerlendir (gerekçe: tutarlı ölçüm, tedaviye yanıtın izlenmesi) |
| Girişim 2 | İstemdeki analjeziği zamanında uygula, uygulama yoluna uygun sürede etkisini yeniden değerlendir (gerekçe: ağrı şiddetlenmeden kontrol daha etkilidir) |
| Girişim 3 | Yarı Fowler pozisyonu ver (gerekçe: karın gerginliğini azaltır, akciğer ekspansiyonunu kolaylaştırır) |
| Girişim 4 | Öksürürken insizyonu yastıkla desteklemeyi öğret (gerekçe: yara hattındaki gerilimi ve ağrıyı azaltır) |
| Girişim 5 | Gevşeme ve dikkat dağıtma gibi ilaç dışı yöntemleri öner (gerekçe: analjeziklerin etkisini destekler) |
| Girişim 6 | İstem doğrultusunda erken mobilizasyonu planla, öncesinde ağrı kontrolünü sağla |
| Değerlendirme | 24. saatte hasta ağrısını 3/10 olarak ifade ediyor, yastık desteğiyle derin solunum ve öksürük yapabiliyor. Amaca ulaşıldı, plan sürdürülüyor. |
Bu vakada ağrı kontrol altına alınmazsa hasta derin nefes almaktan kaçınmaya devam edecek ve solunum komplikasyonları riski artacaktır. Bu nedenle bir sonraki adımda "etkisiz solunum örüntüsü" ya da ilgili risk tanılarını da değerlendirmeniz gerekebilir. Tanılar birbirinden bağımsız değildir.
Sınavda dikkat: Hemşirelik tanısı hastanın yanıtını, tıbbi tanı hastalığı adlandırır. PES'te E hemşirenin müdahale edebileceği bir neden olmalıdır. Risk tanısında S bileşeni yoktur. Hedefler hastanın davranışıyla, ölçülebilir ve süreli yazılır. Öncelik her zaman hava yolu, solunum, dolaşım ve güvenliktir.
Hemşirelik Esasları: diğer notlar
Kas İçi (IM) Enjeksiyon: Bölge Seçimi, Hacim Sınırları ve Z-Tekniği Adım Adım
Yetişkinlerde IM enjeksiyon için bölge seçimi, bölgelere göre hacim sınırları, iğne açısı, Z-tekniği, uygulama adımları ve komplikasyonlar.
Yetişkinlerde Yaşam Bulgularının Ölçümü: Normal Değerler, Sık Hatalar ve Bildirim
Ateş, nabız, solunum, kan basıncı, SpO2 ve ağrının doğru ölçümü; yetişkin referans aralıkları, sık ölçüm hataları ve ne zaman bildirmeli.