İçindekiler
Ağrı, çocuklarda en az tanınan ve en sık yetersiz tedavi edilen sorunlardan biridir. Bebekler ağrısını söyleyemez, küçük çocuklar onu tarif edecek kelimelere sahip değildir, büyük çocuklar ise korktukları için ağrılarını saklayabilir. Bu nedenle çocukta ağrıyı değerlendirmek, yetişkine göre daha fazla gözlem, sabır ve doğru araç seçimi gerektirir.
Yaygın yanlış inanışlar
Çocukta ağrının gözden kaçmasının önemli nedenlerinden biri, sağlık çalışanları arasında da görülebilen yanlış inanışlardır:
- "Yenidoğanlar ağrıyı hissetmez." Yanlış. Yenidoğanlar, prematüre bebekler de dahil, ağrıyı algılar. Tekrarlayan ağrılı deneyimlerin ileride ağrıya duyarlılığı etkileyebileceği bildirilmiştir.
- "Oynayan ya da uyuyan çocuğun ağrısı yoktur." Yanlış. Oyun bir baş etme yolu olabilir; uyku ise yorgunluk ya da ağrıdan kaçış olabilir.
- "Çocuklar ağrı kesicilere kolayca bağımlı olur." Uygun endikasyon ve dozda kullanılan analjezikler için bu kaygı ağrının tedavisiz bırakılmasını haklı çıkarmaz.
- "Çocuk ağrısını mutlaka söyler." Yanlış. Çocuklar iğneden korktukları ya da hastanede daha uzun kalmak istemedikleri için ağrılarını inkâr edebilir.
Değerlendirmenin temel ilkeleri
Pediatri hemşireliğinde sık öğretilen bir yaklaşım, ağrı değerlendirmesini şu adımlarla düşünmektir:
- Çocuğa sorun: Konuşabilen her çocukta öz bildirim en değerli bilgidir.
- Uygun bir ölçek kullanın: Yaşa ve gelişim düzeyine uygun, geçerliliği gösterilmiş bir araç seçin.
- Davranışı ve fizyolojik değişiklikleri değerlendirin: Yüz ifadesi, ağlama, beden hareketleri; kalp hızı ve solunum gibi bulgular destekleyicidir ancak tek başına özgül değildir.
- Ebeveyni sürece katın: Çocuğunu en iyi tanıyan kişi odur.
- Ağrının nedenini göz önünde bulundurun: Ameliyat, işlem ya da hastalık ağrının beklenen şiddeti hakkında fikir verir.
- Girişim yapın ve sonucu değerlendirin: Ölçümün asıl amacı ağrıyı gidermektir.
Yaşa göre başlıca ölçekler
NIPS (yenidoğan ağrı ölçeği)
NIPS, yenidoğanlarda ve prematüre bebeklerde davranışsal gözleme dayanan bir ölçektir. Altı parametre değerlendirilir:
| Parametre | 0 puan | 1 puan | 2 puan |
|---|---|---|---|
| Yüz ifadesi | Rahat | Yüz buruşturma | - |
| Ağlama | Yok | İnleme, sızlanma | Güçlü, tiz ağlama |
| Solunum | Rahat | Değişmiş (düzensiz, hızlı, nefes tutma) | - |
| Kollar | Rahat | Fleksiyon ya da ekstansiyon | - |
| Bacaklar | Rahat | Fleksiyon ya da ekstansiyon | - |
| Uyarılma durumu | Uyuyor ya da sakin uyanık | Huzursuz, telaşlı | - |
Toplam puan 0 ile 7 arasındadır. Yorum eşikleri kaynaklara göre farklılık gösterir; birçok kaynakta 3'ün üzerindeki puanlar ağrıyı düşündürür ve girişim gerektirir. Entübe bebeklerde ağlama değerlendirilemeyeceği için ölçeğin bu durumdaki kullanımı ve puanlaması kurum protokolüne göre yapılmalıdır.
Yenidoğanlar için başka ölçekler de vardır: Prematürelerde gestasyon haftasını da hesaba katan ölçekler ve ameliyat sonrası yenidoğan ağrısına yönelik ölçekler bunlara örnektir. Biriminizin hangi ölçeği kullandığını öğrenin.
FLACC (davranışsal ölçek)
FLACC, konuşamayan ya da ağrısını ifade edemeyen çocuklarda kullanılan davranışsal bir ölçektir. Özgün olarak yaklaşık 2 ay ile 7 yaş arası çocuklarda geliştirilmiştir. Bilişsel engeli olan çocuklar için uyarlanmış bir versiyonu da bulunmaktadır.
| Kategori | 0 puan | 1 puan | 2 puan |
|---|---|---|---|
| Yüz | Belirgin bir ifade yok ya da gülümsüyor | Ara sıra yüz buruşturma, kaş çatma, içe kapanma, ilgisizlik | Sık ya da sürekli çene titremesi, çeneyi sıkma |
| Bacaklar | Normal pozisyonda, rahat | Huzursuz, gergin | Tekme atma ya da bacakları karnına çekme |
| Aktivite | Sakin yatıyor, rahat hareket ediyor | Kıvranıyor, öne arkaya hareket ediyor, gergin | Kasılmış, kaskatı ya da sarsıntılı hareketler |
| Ağlama | Ağlamıyor | İnleme, sızlanma, ara sıra şikâyet | Sürekli ağlama, çığlık, sık şikâyet |
| Teselli edilebilirlik | Rahat, gevşek | Dokunma, sarılma ya da konuşmayla rahatlıyor | Teselli etmek ya da rahatlatmak güç |
Toplam puan 0 ile 10 arasındadır. Yaygın yorum: 0 rahat, 1-3 hafif rahatsızlık, 4-6 orta ağrı, 7-10 şiddetli ağrı. Uyanık çocuk birkaç dakika gözlenir; uyuyan çocukta gözlem süresi daha uzun tutulur ve çocuk gerekirse nazikçe uyandırılmadan beden duruşu ve hareketleri değerlendirilir.
Wong-Baker yüz ifadeleri ölçeği
Gülümseyen bir yüzden ağlayan bir yüze uzanan altı yüz ifadesinden oluşur ve her yüz 0, 2, 4, 6, 8 ve 10 puana karşılık gelir. Genellikle 3 yaş ve üzerindeki çocuklarda kullanılır.
Uygulama ipuçları:
- Ölçeği çocuğa kısa ve basit bir dille açıklayın: "Bu yüz hiç acısı olmayan biri, bu yüz biraz acısı olan, bu yüz en çok acısı olan biri."
- Çocuktan, kendi acısını en iyi gösteren yüzü seçmesini isteyin.
- Çocuğa "nasıl hissettiğini" değil, "ne kadar acıdığını" sorun. Aksi halde çocuk korku ya da üzüntüsünü gösteren yüzü seçebilir.
- Çocuğun seçtiği yüzü kendi yorumunuzla değiştirmeyin.
Yüz ifadelerine dayanan, farklı tasarımlara sahip başka ölçekler de vardır; hangisinin kullanılacağı kurumun seçimine bağlıdır.
Sayısal derecelendirme ölçeği
0 "hiç ağrı yok", 10 "düşünebileceğiniz en kötü ağrı" olacak şekilde çocuğun ağrısına bir sayı vermesi istenir. Çocuğun sayıları sıralayabilmesi ve büyüklük kavramını anlaması gerektiği için genellikle 8 yaş ve üzerinde kullanılır; bazı kaynaklar bu sınırı 7 yaş olarak verir. Görsel bir cetvel üzerinde göstermek küçük yaş gruplarında anlamayı kolaylaştırır.
Ölçek seçimi
| Yaş ve durum | Sık önerilen yaklaşım |
|---|---|
| Yenidoğan ve prematüre | NIPS ya da birimin kullandığı yenidoğan ölçeği |
| Yaklaşık 2 ay - 3 yaş | FLACC |
| Yaklaşık 3 - 7 yaş | Yüz ifadeleri ölçeği; ifade edemiyorsa FLACC |
| Yaklaşık 8 yaş ve üzeri | Sayısal ölçek; tercih ederse yüz ifadeleri ölçeği |
| Konuşamayan, sedasyon altındaki ya da bilişsel engeli olan çocuk | Davranışsal ölçekler (FLACC ve uyarlanmış versiyonları) |
Yaş sınırları yalnızca yol göstericidir. Belirleyici olan, çocuğun gelişim düzeyi ve ölçeği anlayıp anlamadığıdır. Kaygılı ya da çok ağrılı bir çocuk, normalde kullanabileceği bir ölçeği o anda kullanamayabilir.
Hemşirelik ipuçları
- Bazal değerlendirme yapın: Çocuk ağrılı değilken onu tanımak, değişimi fark etmeyi kolaylaştırır.
- Tutarlı olun: Aynı çocukta mümkün olduğunca hep aynı ölçeği kullanın ve hangi ölçeği kullandığınızı kaydedin.
- Çocuğun kelimelerini öğrenin: Her ailenin ağrı için kullandığı bir kelime vardır. Ebeveyne sorup aynı kelimeyi kullanın.
- Yeniden değerlendirin: Ağrı girişiminden sonra, ilacın uygulama yoluna ve kurum protokolüne uygun bir sürede yeniden ölçüm yapın ve kaydedin.
- İşlem ağrısını önceden planlayın: Damar yolu açma ve kan alma gibi işlemlerden önce kurum protokolüne uygun lokal anestezik uygulamaları ve ilaç dışı yöntemler planlanabilir.
- İlaç dışı yöntemleri yaşa göre seçin: Yenidoğanlarda ten tene temas, emzirme, sarmalama ve protokol doğrultusunda oral sükroz; daha büyük çocuklarda dikkat dağıtma, oyun, nefes egzersizleri ve ebeveynin yanında bulunması.
- Gereksiz ağrılı işlemlerden kaçının: Mümkün olan durumlarda kas içi enjeksiyon yerine daha az ağrılı uygulama yollarının değerlendirilmesi için hekimle görüşün.
- Ebeveynin gözlemini ciddiye alın: "Bugün her zamanki gibi değil" diyen bir anne ya da baba, ölçeklerin yakalayamadığı bir değişikliği fark etmiş olabilir.
- Fizyolojik bulgulara tek başına güvenmeyin: Kalp hızı ve satürasyon değişiklikleri ağrı dışında birçok nedenle oluşabilir; özellikle uzun süren ağrıda bu bulgular normale dönebilir.
Sınavda dikkat: Konuşabilen çocukta öz bildirim esastır. NIPS yenidoğanlarda, FLACC davranışsal gözlemle küçük ve ifade edemeyen çocuklarda, yüz ifadeleri ölçeği genellikle 3 yaş üzerinde, sayısal ölçek ise yaklaşık 8 yaş ve üzerinde kullanılır. Yüz ölçeğinde çocuğa "ne kadar acıyor" diye sorulur, "nasıl hissediyorsun" diye değil. Ağrı ölçülür, tedavi edilir ve mutlaka yeniden değerlendirilir.