Diyabetli Hastada Hipoglisemi: Düzeyler, Belirtiler, 15-15 Kuralı ve Hemşirelik Yaklaşımı

Hipogliseminin ADA düzeyleri, otonomik ve nöroglikopenik belirtiler, 15-15 kuralı, bilinci kapalı hastaya yaklaşım ve önleme eğitimi.

İçindekiler
  1. Tanım ve düzeyler
  2. Risk etmenleri
  3. Belirtiler
  4. Bilinci açık ve yutabilen hasta: 15-15 kuralı
  5. Bilinci kapalı ya da yutamayan hasta
  6. Olay sonrası
  7. Önleme ve hasta eğitimi

Hipoglisemi, diyabet tedavisinin en sık ve en hızlı müdahale gerektiren akut komplikasyonudur. Özellikle insülin ya da insülin salgısını artıran ilaçlar kullanan hastalarda dakikalar içinde gelişebilir. Erken fark edildiğinde basit bir karbonhidrat alımıyla düzelir; geç kalındığında ise bilinç kaybı, nöbet, düşme ve yaralanmalara yol açabilir.

Hemşire, hipoglisemiyi hem hastanede ilk fark eden hem de hastaya evde nasıl tanıyıp yöneteceğini öğreten kişidir.

Tanım ve düzeyler

Hipoglisemi, kan şekerinin normalin altına düşmesi ve buna bağlı belirtilerin ortaya çıkmasıdır. Klinik uygulamada sıklıkla ADA standartlarında tanımlanan sınıflama kullanılır:

Düzey Ölçüt Anlamı
Düzey 1 Kan şekeri 70 mg/dL (3,9 mmol/L) altında, 54 mg/dL ve üzerinde Uyarı düzeyi; tedavi gerektirir
Düzey 2 Kan şekeri 54 mg/dL (3,0 mmol/L) altında Klinik olarak anlamlı hipoglisemi; hemen müdahale gerekir
Düzey 3 Belirli bir sayıya bağlı değil Bilişsel ya da fiziksel işlevlerde bozulmayla giden ve başka birinin yardımını gerektiren ağır olay

Düzey 3'ün sayısal bir eşiği olmaması önemlidir: Kan şekeri ne olursa olsun, hasta kendi kendine tedavi uygulayamıyorsa bu ağır hipoglisemidir. Farklı kılavuz ve kurumların kendi protokollerinde eşik değerlerin küçük farklılıklar gösterebileceğini unutmayın.

Risk etmenleri

  • İnsülin ve sülfonilüre ya da glinid grubu ilaçların kullanımı
  • Öğün atlama, geciktirme ya da yetersiz karbonhidrat alımı
  • Planlanmamış ya da alışılmışın üzerinde fiziksel aktivite
  • Alkol tüketimi, özellikle aç karnına
  • Böbrek yetmezliği (insülin ve bazı ilaçların atılımı azalır)
  • İleri yaş ve bilişsel bozukluk
  • Daha önce ağır hipoglisemi geçirmiş olmak ve hipoglisemi farkındalığının azalması
  • Hastanede: aç bırakılan hastada insülin dozunun ayarlanmaması, enteral ya da parenteral beslenmenin kesilmesi, steroid dozunun azaltılması, yanlış insülin türü ya da dozu

Belirtiler

Belirtiler iki grupta incelenir. Hastadan hastaya farklılık gösterir ve aynı hastada zamanla değişebilir.

Otonomik (adrenerjik) belirtiler

Kan şekeri düştüğünde vücudun salgıladığı karşı düzenleyici hormonlara bağlıdır ve genellikle ilk ortaya çıkan belirtilerdir:

  • Titreme
  • Terleme
  • Çarpıntı
  • Açlık hissi
  • Huzursuzluk, kaygı
  • Solukluk

Nöroglikopenik belirtiler

Beynin yeterli glukoz alamamasına bağlıdır:

  • Baş ağrısı, baş dönmesi
  • Dikkat dağınıklığı, konfüzyon
  • Konuşma bozukluğu, bulanık görme
  • Davranış değişikliği, saldırganlık, uygunsuz davranış
  • Koordinasyon bozukluğu
  • Nöbet, bilinç kaybı

Dikkat gerektiren durumlar

  • Hipoglisemi farkındalığının azalması: Uzun süreli diyabeti olan ve sık hipoglisemi yaşayan hastalarda uyarıcı otonomik belirtiler zayıflayabilir. Hasta doğrudan konfüzyon ya da bilinç kaybıyla başvurabilir.
  • Beta blokerler: Çarpıntı ve titreme gibi belirtileri maskeleyebilir. Terleme genellikle korunur.
  • Yaşlı hastalar: Belirtiler atipik olabilir; konfüzyon ya da düşme demans veya inme ile karıştırılabilir.
  • Gece hipoglisemisi: Kâbuslar, gece terlemesi, sabah baş ağrısı ve yorgunlukla kendini gösterebilir.

Diyabetli bir hastada açıklanamayan davranış değişikliği, bilinç bulanıklığı ya da terleme görüldüğünde ilk yapılacak işlerden biri kan şekerini ölçmektir. Ölçüm hemen yapılamıyorsa ve belirtiler hipoglisemiyi düşündürüyorsa tedavi geciktirilmemelidir.

Bilinci açık ve yutabilen hasta: 15-15 kuralı

15-15 kuralı, bilinci açık ve güvenle yutabilen hastada sık kullanılan pratik bir yaklaşımdır:

  1. Kan şekerini ölçün. Değer 70 mg/dL altındaysa ya da belirtiler varsa tedaviye başlayın.
  2. Yaklaşık 15 g hızlı emilen karbonhidrat verin. Glukoz tercih edilen seçenektir.
  3. 15 dakika bekleyin ve kan şekerini tekrar ölçün.
  4. Değer hâlâ 70 mg/dL altındaysa 15 g karbonhidratı tekrarlayın.
  5. Kan şekeri normale döndükten sonra bir sonraki öğüne bir saatten fazla varsa kompleks karbonhidrat ve protein içeren bir ara öğün verin.

Bazı kılavuzlar ilk dozda 15-20 g glukoz önerir. Kurumunuzun hipoglisemi protokolündeki miktarı esas alın.

Yaklaşık 15 g hızlı karbonhidrat örnekleri

Kaynak Yaklaşık miktar
Glukoz tableti ya da jeli Ürün etiketine göre (tablet başına glukoz miktarı ürüne göre değişir)
Meyve suyu Yaklaşık 120 - 150 mL
Şekerli (diyet olmayan) gazlı içecek Yaklaşık 120 - 150 mL
Toz şeker 1 yemek kaşığı, suda eritilmiş
Bal 1 yemek kaşığı

Dikkat edilecek noktalar

  • Yağlı yiyecekleri kullanmayın: Çikolata, bisküvi ve sütlü tatlılar içerdikleri yağ nedeniyle glukozun emilimini yavaşlatır.
  • Alfa-glukozidaz inhibitörü kullanan hastalar: Bu ilaçlar sakkarozun (sofra şekeri) parçalanmasını yavaşlattığı için tedavide saf glukoz kullanılmalıdır.
  • Aşırı tedaviden kaçının: Panikle çok fazla şeker vermek sonrasında belirgin hiperglisemiye yol açar.

Bilinci kapalı ya da yutamayan hasta

Bu durumda ağızdan hiçbir şey verilmez; aspirasyon riski vardır.

  1. Yardım çağırın ve hekime haber verin.
  2. Hava yolunu güvenceye alın, hastayı yan yatırın.
  3. Kan şekerini ölçün.
  4. Damar yolu varsa hekim istemi ve kurum protokolü doğrultusunda intravenöz dekstroz uygulanır. Kullanılan konsantrasyon ve miktar protokollere göre değişir. Yüksek konsantrasyonlu dekstrozun damar dışına kaçması ciddi doku hasarına yol açabileceğinden damar yolunun açıklığı mutlaka kontrol edilmelidir.
  5. Damar yolu yoksa ya da hızla açılamıyorsa hekim istemiyle glukagon uygulanabilir. Glukagonun kas içi, deri altı ve burun içi kullanıma uygun formları vardır.
  6. Kan şekerini 15 dakika sonra ve protokolde belirtilen aralıklarla yeniden ölçün.
  7. Hasta bilinçlenip güvenle yutabildiğinde ağızdan karbonhidrat ve ardından ara öğün verin.

Glukagonla ilgili bilinmesi gerekenler

  • Bulantı ve kusma sık görülür; bu nedenle hasta yan pozisyonda tutulmalıdır.
  • Glukagon karaciğerdeki glikojen depolarını kullanarak etki eder. Alkol kullanımı, uzun süreli açlık ya da ileri karaciğer hastalığında etkisi azalabilir.

Uzayabilen hipoglisemi

Sülfonilüre kaynaklı hipoglisemi ve uzun etkili insülin kullanımına bağlı hipoglisemi, ilk tedaviye yanıt alındıktan sonra tekrarlayabilir. Bu hastalarda kan şekeri izlemi daha uzun süre ve daha sık aralıklarla sürdürülmeli, hekim istemiyle sürekli glukoz infüzyonu gerekebilir.

Olay sonrası

  • Olayı; saat, ölçülen değerler, belirtiler, uygulanan tedavi ve hastanın yanıtıyla birlikte kaydedin.
  • Hekime bildirin. İnsülin ya da oral antidiyabetik dozunun yeniden değerlendirilmesi gerekebilir.
  • Nedeni araştırın: Öğün mü atlandı, doz mu yanlıştı, hasta aç mı bırakıldı, beslenme mi kesildi?
  • Düşme riski açısından hastayı değerlendirin.

Önleme ve hasta eğitimi

Hipogliseminin en iyi tedavisi önlenmesidir. Hastaneden taburculuk öncesinde hastaya ve yakınına şu konuları anlatın:

  • Hipoglisemi belirtilerini tanımak ve şüphelendiğinde hemen ölçüm yapmak
  • 15-15 kuralını uygulamak ve her zaman yanında hızlı emilen karbonhidrat bulundurmak
  • İnsülin dozunu öğün saatleriyle uyumlu tutmak, öğün atlamamak
  • Egzersiz öncesinde ve sonrasında kan şekerini kontrol etmek, gerekirse ek karbonhidrat almak
  • Alkolü aç karnına almamak; alkolün gecikmiş hipoglisemiye yol açabileceğini bilmek
  • Araç kullanmadan önce kan şekerini ölçmek
  • Diyabetli olduğunu gösteren bir kart ya da bileklik taşımak
  • Reçete edildiyse aile bireylerine glukagon kullanımını öğretmek
  • Sık tekrarlayan ya da gece yaşanan hipoglisemileri sağlık ekibiyle paylaşmak

Hastanede önleme

  • Kan şekeri ölçümlerini istem edilen saatlerde yapın ve sonuçları insülin uygulamasından önce kontrol edin.
  • Öğün saatiyle ilişkili insülini, öğün tepsisi hastaya ulaştığında ya da kurum protokolünde belirtilen zamanda uygulayın.
  • İşlem için aç bırakılan hastanın insülin istemini hekimle birlikte gözden geçirin.
  • Beslenmesi kesilen ya da azalan hastayı hekime bildirin.

Sınavda dikkat: Düzey 1 hipoglisemi 70 mg/dL altı, düzey 2 54 mg/dL altıdır; düzey 3 sayıyla değil, başkasının yardımına ihtiyaç duyulmasıyla tanımlanır. Bilinci açık hastada 15 g hızlı karbonhidrat verilir ve 15 dakika sonra ölçüm tekrarlanır. Bilinci kapalı hastaya ağızdan hiçbir şey verilmez. Çikolata gibi yağlı gıdalar ilk tedavide uygun değildir. Beta blokerler belirtileri maskeleyebilir.